امروزه پرستاري چون ديگر شاخه‏هاي علوم، جنبه‏هاي تخصصي و روانشناختي پيدا کرده است و دانشکده‏هاي پرستاري در سرتاسر گيتي شکل گرفته‏اند، اما بايد اذعان نمود همچنان بخشي از چهره زيباي پرستاري زير سايه سنگين بي‏توجهي و يا جهل، کدر و ناشناخته مانده است. اسلام که دين همه جانبه‏نگر است ما را با اين زوايا آشنا مي‏کند. آنچه به فهرست مي‏کشانيم گامي کوچک در ارائه فقه پرستاري است. اگر فقه پرستاري جمع‏آوري و ترويج‏شود انگيزه‏هاي معنوي در دل پرستاران بيدارتر مي‏شود و بيمارستانها به دانشگاههاي حکمت و عرفان تبديل خواهند شد. اسلام با ريزبيني و موشکافي عمل به احکامي را سفارش مي‏کند که بيمار را در سلامتي جسم و روح ياري مي‏رساند. به اين اميد که فقه پرستاري در دانشکده‏هاي پرستاري جايگاهي مناسب و بسزا پيدا کند.

احوالپرسي

 احوالپرسي از بيمار احوالپرسي عملي است که هر روز بارها و بارها آن را انجام مي‏دهيم. احوالپرسي از يک فرد نشانه توجه به او و احوالپرسي نکردن نشانه ناديده گرفتن‏اوست.
اسلام از کسي که با بيمار روبرو مي‏شود، خواسته است که احوالپرسي را فراموش نکند. مبادا که بيمار دلگير شود. زيرا بيمار در راه پر فراز و نشيب بيماري به روحيه‏اي قوي و پابرجا شديدا احتياج دارد.
پيامبر(ص) فرمود: کمال عيادت بيمار اين است که يکي از شما دست‏بر چهره يا دست او نهد و با او احوالپرسي کند. به او بگويد چگونه صبح و يا شب نمودي؟
? اذيت نکردن مريض
مريض در غم و رنجي فراوان دست و پا مي‏زند، سزاوار نيست‏بار غم او را با اذيت کردنش بيشتر کنيم.
او را چه زني که روزگارش زده است. پيامبر(ص) فرمود: لاتؤذوه و لاتضجروه. بيمار را اذيت نکنيد و به او فشار وارد نياوريد. امام صادق(ع) فرمود: لا تغيضوه‏مريض را خشمگين نسازيد. مريض را در تنگناهاي رسوم و آداب اجتماعي قرار دادن از مصاديق روشن ايذاء است مانند:
الف) نشستن طولاني نزد مريض.
در حديث آمده است: تعجل القيام عنده فان عيادة النوکي اشد علي المريض من وجعه در برخاستن از نزد مريض شتاب بخرج ده. چه آنکه براي مريض عيادت جاهل سخت‏تر از دردي است که دارد. بيماريي که هست مرا از عيادت است.
در حديث ديگري مي‏خوانيم: خفف الجلوس الا ان يکون المريض يحب ذلک و يريده‏نزد مريض کم بنشين; مگر آنکه خود او بخواهد نزدش بماني.
ب) پرسش زياد از مريض
بيشتر سنگين شود بيماري از پرسيدنم‏نبايد بيمار را با پرسشهاي پشت‏سر هم گيج و عصباني کرد. پيامبر(ص) فرمود: در پرستش از مريض به پر و پاي او مپيچ بلکه به دو حرف بسنده کن.
ناگفته نماند اگر بهبودي مريض به پرسشهاي مکرر بستگي داشته باشد، نبايد سرباز زد. بنابر اين سؤالهاي پزشکي از قاعده مستثني است.
«که درد از طبيبان نشايد نهفت‏»
? ارشاد بيمار
در بيمارستان، خودخواهيها و سرکشي‏ها فرو مي‏نشينند، روح بيمار فرصت مي‏يابد تا زندگي را از زاويه درد و رنج تجربه کند، دل بيمار اجازه مي‏دهد تا کبوتران عبرت راحت‏بر دامانش بنشينند و عقل به ييلاق تفکر برود.
پرستار که مونس تنهايي‏ها، رنجها و تحولات روحي بيمار است، در اين لحظات کمياب بايد دست‏بيمار را بگيرد و او را در رجعت‏به خويشتن ياري رساند، در اعماق روح خسته بيمار نفوذ کند و دانه مهر به حق را در جانش بنشاند. او مي‏تواند و بايد وظايف بنده را در پيشگاه بنده‏نواز در گوش بيمار زمزمه‏کند.
? اميدوار کردن مريض
بيمار با شرائط سختي دست و پنجه نرم مي‏کند: تلخي دارو، سختي تنهايي، فشار درد و ... در اين شرايط گاهي بيمار خود را مي‏بازد و تصوير سلامتي‏اش را در آينه آينده مبهم مي‏بيند و از خود مي‏پرسد آيا شفا پيدا مي‏کنم؟
اينجاست که اگر اميد خود را بازنيابد ممکن است اصلا به بهبودي نرسد.
اسلام وظايفي را در جهت تقويت روحيه بيمار ارائه داده است. مسلما پرستاران از مخاطبان اصلي اين وظايف هستند.
الف) پيامبر(ص) فرمود: اذا دخلتم علي المريض فنفسوا له الاجل فان ذلک لا يرد شيئا و هو يطيب النفس.
هنگامي که بر بيمار وارد شديد او را به زنده ماندن اميدوار کنيد. اين سخن - هر چند - قضا را رد نمي‏کند لي روح را شادمان مي‏کند.
اگر به اين نکته توجه کنيم که اصولا اسلام اجازه نمي‏دهد در زمينه‏هاي قضاي الهي قاطعانه حکم برانيم، مراتب اهميت در روحيه دادن به مريض بدست مي‏آيد زيرا توصيه شده به مريض بگوييد انشاءالله شما خوب مي‏شويد و زنده مي‏مانيد.
ب)توصيف دوا.
حضرت عيسي فرمود: يلتذ المريض نعت الطبيب العالم بما يرجو فيه من الشفاء فاذا ذکر مرارة الدواء و طعمه کدر عليه الشفاء.
بيمار از شنيدن توصيف پزشک در شفابخش بودن دارو لذت مي‏برد اما زماني که پزشک تلخي دوا را يادآور مي‏شود بيمار چهره شفا را تيره مي‏بيند.
? برآوردن حاجت‏بيمار
پيامبر(ص) فرمود: کسي که جهت رفع حاجت مريض تلاش کند گناهان او فرو مي‏ريزد; خواه حاجت او را برآورد و خواه از عهده آن برنيايد.
مرحوم محدث نوري در کتاب مستدرک بابي تحت عنوان «استحباب سعي در برآوردن حاجت‏بيمار» گشوده و مي‏گويد اين تلاش نسبت‏به بيماري که از خويشان است استحباب بيشتري دارد.
? تبريک سلامتي
بيمار دست در پنجه فشاري طاقت‏فرسا دارد اما آنکه بيمار را در زندان درد و فشار محبوس کرده از حال او غافل يست‏خداوند به ازاي سختيهاي دوران بيماري صفحه دل بيمار را از گناه پاک مي‏کند.
پيامبر رحمت صلي الله عليه و آله فرمود:
ناله مريض تسبيح، فريادش تهليل، خوابيدنش در بستر عبادت و غلطيدنش از پهلويي به پهلوي ديگر در حکم جنگ با دشمنان خدا است. او ميان مردم راه مي‏رود در حالي که گناه با او نيست.
بنابر اين بيمار شفا يافته تنها جسم خويش را باز نيافته بلکه روح خود را از خداوند، مطهر مي‏ستاند.
پس بر ما است که با دو تبريک به پيشواز او برويم: تبريک جهت پاکي‏اش از گناهان و تبريک به مناسبت‏بهبودي او از نظر اسلام. تبريک نخستين اهميت ويژه‏اي دارد.
امام سجاد(ع) چنين بود که هر گاه بيماري را مي‏ديد که شفا يافته به او مي‏فرمود: پاکي از گناهان بر تو مبارک باد.
? خودسازي و عبرت
بيماري آينه‏اي است که چهره ديگر زندگي را نشان مي‏دهد. پرستار مي‏تواند ابعاد اين زندگي را شفاف‏تر از ديگران نظاره کند. او بايد از حال و روز پريشان بيمار عبرت آموزد و از ديدن درد و رنج‏اش درس گيرد.
پيشواي اول شيعيان مي‏فرمود:
کم مرضت‏بيديک تبتغي لهم الشفاء و تستوصيف لهم الاطباء غداة لا يغني عنهم دواؤک و لا يجدي عليهم بکاؤک. چه کساني را با دست‏خود پرستاري نموده که براي آنان شفا مي‏طلبيدي و از پزشکان دارو مي‏گرفتي ولي دواهاي تو بحالشان نفعي نبخشيد و گريه‏ات بر آنان، نجاتشان نداد!
? دادن غذاي مورد علاقه به مريض
پيامبر(ص) فرمود: من اطعم مريضا شهوته اطعمه الله من ثمار الجنة.
هر که غذاي دلخواه مريضي را به او بخوراند خدا از ميوه‏هاي بهشت‏به او خواهد خوراند.
البته غذاي مريض نبايد مغاير با توصيه‏هاي پزشک باشد. در اين مورد پيامبر(ص) مي‏فرمايد:
مصلحت مريض در توصيه‏هاي پزشک نهفته است نه در آنچه خود او مي‏خواهد.
? دانستن احکام مورد ابتلاء
پرستار بايد دو نوع حکم را فرا گيرد:
1) احکامي که بر اساس مساله محرم نامحرم بودن نسبت‏به بيمار مطرح شده است.
در اين زمينه، فقه در کنار توجه به ضرورتها و واقعيتهاي اجتماعي، به جنبه‏هاي طهارت قلب و روح نيز توجه کرده است و احکامي جامع ارائه داده که لازم است پرستاران عزيز اين احکام را بدانند.
2) احکام فقهي بيمار
بيمار در زمينه انجام عبادت و پاکي و نجاست احکامي دارد. شايسته است پرستاران با اين احکام نيز آشنا گردند تا:
1) اگر بيماري اين احکام را نمي‏داند او را ارشاد کنند.
2) بتوانند بيمار را در انجام اعمال عبادي ياري برسانند. هر دو نوع حکم در رساله‏هاي عمليه و کتب فقهي ارائه شده است.
? طلب دعا از مريض
دعاي بيمار در حق عيادت‏کننده مستجاب مي‏شود; همانطور که نفرين او چنين است; از اين‏روي مستحب است از بيمار طلب دعا کنيم. همانطور که لازم است از کاري که ممکن است او را خشمگين و وادار به نفرين کند، پرهيز کنيم.
? کمک کردن به بيمار در انجام عبادات
عبادت روح زندگي، ارتباط درست آفريده با آفريننده و مايه حيات و کمال انسان است. براستي چه کسي جز او فرياد رس است؟ تنها اوست که بايد در برابرش زانو زد، به رکوع رفت و پيشاني بر خاک ساييد و ...
شرايط بيماري هر چند بيمار را به خدا نزديک مي‏کند ولي گاهي انجام اعمال عبادي را برايش دشوار و يا غير ممکن مي‏سازد. پرستار مي‏تواند بيمار را در انجام اين اعمال و يا تهيه مقدمات آن ياري رساند.
? مجبور نکردن بيمار بر خوردن
پيامبر(ص) فرمود: لا تکرهوا مرضاکم علي الطعام بيمارانتان را بر خوردن غذا مجبور نکنيد.
? مراعات خواب بيمار
مراعات خواب بيمار و کوشش جهت اينکه خوابي آرام داشته باشد، مورد توصيه لازم قرار گرفته است.
? نخوردن چيزي نزد بيمار
رسول خدا(ص) نهي فرمود از اينکه نزد مريض عيادت‏کننده او چيزي بخورد.